نقش‌آفرینی ۲۰۰۰ مسجد در مدیریت اجتماعی ایام «جنگ سوم تحمیلی»

به گزارش روابط عمومی سازمان تبلیغات اسلامی، در امتداد طرح «محله‌محوری و مسجدمحوری» که از سوی دولت با تأکید بر نقش اجتماعی مسجد دنبال می‌شود، بار دیگر این نهاد دینی در یک میدان واقعی اجتماعی مورد توجه قرار گرفت؛ جایی که مساجد نه در سطح شعار، بلکه در عمل به محور سازماندهی حضور مردم و مدیریت محله‌ها تبدیل شدند.

در همین زمینه، مسعود پزشکیان رئیس‌جمهور در جلسه بررسی روند پیشرفت طرح «محله‌محوری و مسجدمحوری» که روز شنبه 19 اردیبهشت برگزار شد، با اشاره به ظرفیت‌های گسترده مسجد در حکمرانی اجتماعی گفته بود: «ما مسجد را محور قرار داده‌ایم، چرا که این نهاد مقدس از کارکردهای متنوع فرهنگی، اجتماعی و مردمی برخوردار است و بسیاری از امور را می‌توان حول محور مسجد ساماندهی و مدیریت کرد.»

او یکی از مهم‌ترین محورهای این طرح را «فرهنگ‌سازی در حوزه صرفه‌جویی انرژی» عنوان کرده و تأکید کرده بود اگر شرایط کشور برای مردم به‌ درستی تبیین نشود و جامعه در مسیر همراهی قرار نگیرد، بخشی از اهداف دشمن در آسیب‌زدن به اقتصاد کشور محقق خواهد شد. رئیس‌جمهور همچنین مسجد را ساختاری مناسب برای مدیریت اجتماعی و محله‌ای دانسته بود که به‌ دلیل پوشش جمعیتی گسترده، امکان هماهنگی و سازماندهی مؤثر مردم را فراهم می‌کند.

در امتداد همین نگاه، بنیاد هدایت با تمرکز بر ارتقای کارکرد اجتماعی مسجد و توانمندسازی امامان محله، تلاش کرده است این ظرفیت مردمی را در ایام جنگ تحمیلی سوم به‌ صورت هدفمند سازماندهی و تقویت کند؛ ظرفیتی که به گفته مسئولان این مجموعه، در برخی نقاط کشور به شکل «نبض‌گیری محله‌ها و شهرستان‌ها» خود را نشان داده است.

حجت‌الاسلام نیما کریمی، مسئول عملیات بنیاد هدایت، در گفت‌وگویی درباره ابعاد نقش‌آفرینی مساجد در این دوره می‌گوید: «در ایام جنگ رمضان، حدود دو هزار مسجد در سراسر کشور به‌ صورت فعال وارد میدان خدمت‌رسانی و پشتیبانی فرهنگی و اجتماعی شدند؛ مسجدهایی که نبض جریان میدان را در شهرستان‌ها در دست گرفتند و نقش‌آفرینی جدی داشتند.»
 

 او توضیح می‌دهد: «در کنار فعالیت‌های میدانی ـ از تأمین امنیت و آرام‌سازی محلات گرفته تا راهبری اجتماعات مردمی، مدیریت تجمعات محلی و برگزاری موکب‌های تبیینی ـ راهبری تولید محتوا برای ائمه جماعات و کنشگران محلی نیز به‌ صورت مستمر انجام شد.»

کریمی تأکید می‌کند الگوی فعالیت‌ها در شهرها و استان‌های مختلف یکسان نبوده است: «برخی مناطق به‌صورت محله‌محور و با فعالیت‌های خرد و شبکه‌ای عمل کردند، در حالی که در برخی شهرستان‌ها، تجمعات بزرگ در میدان‌های اصلی شهر شکل گرفت و مساجد نقش هماهنگ‌کننده و سازمان‌دهنده این حضور را بر عهده داشتند.»

به گفته او، یکی دیگر از محورهای مهم، تلاش برای استمرار حضور مردم در میدان بوده است؛ حضوری که صرفاً مقطعی نبوده و سعی شده به یک جریان پایدار اجتماعی تبدیل شود. 

                                          
او درباره نقش امامان محله و ائمه جماعات نیز می‌گوید: «به‌ طور ویژه همین دو هزار مسجد، با محوریت امامان جماعت و کنشگران محلی فعال شدند و در این مدل، امام مسجد صرفاً یک کنشگر عبادی نبوده بلکه نقش مدیریت اجتماعی و هدایت میدانی را نیز بر عهده داشته است.»

این مقام مسئول در بنیاد هدایت درباره آمار تجمعات و پویش‌ها نیز توضیح می‌دهد که تمرکز مجموعه بر ثبت عددی رویدادها نبوده است: «ما به‌دنبال کمّی‌سازی تجمعات نبودیم؛ تمرکز اصلی روی این دو هزار مسجد جریان‌ساز در سراسر کشور بود. در برخی شهرستان‌ها ممکن است تنها چند مجموعه محدود اما فعال، کل نبض اجتماعی منطقه را در دست گرفته باشند.»

به گفته او، مهم‌ترین دستاورد این دوره نه در تعداد رویدادها، بلکه در «سازماندهی حضور مردم» بوده است؛ اینکه مساجد توانستند مشارکت‌های مردمی را سامان بدهند، استمرار ببخشند و به یک جریان اجتماعی تبدیل کنند.

کریمی در ادامه به طرح «زندگی در شب‌های جنگ» اشاره می‌کند؛ طرحی که هدف آن حفظ و استمرار جریان شکل‌گرفته در محله‌هاست. او می‌گوید: «با توجه به احتمال خستگی و افت انگیزه در میان کنشگران و مردم، بنیاد هدایت تلاش کرده میدان را گرم نگه دارد و از طریق پشتیبانی مستمر، ارتباط میان مساجد و مردم را حفظ کند.»

به گفته او، این پشتیبانی از مسیر ارتباطات مجازی، تلفنی و حضوری و همچنین ارسال بسته‌های محتوایی روزانه انجام شده است؛ بسته‌هایی که شامل محورهای روز، اخبار، شعارها و محتوای تبیینی بوده و به امامان محله کمک کرده تا ارتباط خود با جامعه را تقویت کنند.

در بخش دیگری از این طرح، آنچه با عنوان «ساخت روایت و حفظ روحیه میدان» مطرح شده، نقش مکملی برای فعالیت‌های میدانی داشته است. در این نگاه، میدان صرفاً محل حضور مردم نیست، بلکه باید به محل «معنا و روایت» تبدیل شود؛ جایی که حضور مردم به انگیزه، باور و استمرار تبدیل شود.

بر همین اساس، سند راهبردی جامع برای تداوم حضور مردمی در فضای عمومی شهری و تقویت روحیه اجتماعی طراحی شده است؛ از روایتگری خاطرات و مداحی‌های حماسی گرفته تا قصه‌گویی برای کودکان، نشست با رزمندگان و جانبازان، اجرای سرودهای جمعی، نمایش‌های خیابانی و حتی برگزاری نمایشگاه‌های مفهومی درباره مقاومت و هویت ملی.

در کنار آن، برنامه‌های فرهنگی و هنری، نشست‌های گفت‌وگومحور، مناظره‌های سازنده، کرسی‌های آزاداندیشی و برنامه‌های هیجانی و جمعی نیز تعریف شده تا میدان تنها محل تجمع نباشد، بلکه به بستری برای تقویت انگیزه، همبستگی و روایت مشترک تبدیل شود.
کریمی تأکید می‌کند: «اگر این لایه روایی در کنار حضور مردم شکل نگیرد، حضور پایدار نخواهد ماند. هدف نهایی این بسته‌ها و برنامه‌ها، تبدیل حضور مقطعی به یک جریان پایدار اجتماعی و فرهنگی است.»
 
آن‌چه از برگزاری منظم جلسات مربوط به مساجد و نقش‌آفرینی اجتماعی آن در دوره ریاست جمهوری مسعود پزشکیان برمی‌آید، اهتمام و نگاه ویژه‌ی دولت به ساماندهی و ارتقای نقش اجتماعی مساجد برای حل معضلات و مشکلات اجتماعی در سراسر کشور از طریق این نهاد دینی و اجتماعی است؛ نگاهی که با پررنگ شدن قرارگاه ملی مسجد و همیاری با ارگان‌ها و دستگاه‌های متولی نظیر سازمان تبلیغات اسلامی، شورای سیاستگذاری ائمه جمعه، مرکز رسیدگی به امور مساجد و... سعی کرده نقش‌آفرینی مساجد در عرصه اجتماعی را به طور یکپارچه و هم‌آهنگ میان دستگاه‌های مختلف اجرایی و تبلیغی کشور پیش ببرد. تجمعات میدانی مردمی در جنگ تحمیلی سوم نشان داد مساجد یکی از مطمئن‌ترین ظرفیت‌ها برای ایفای نقش مؤثر اجتماعی در محلات سراسر کشور هستند.